Nieuws

Nobelprijswinnaar José Saramago, bekend van romans als Stad der Blinden, Memoriaal van het klooster en Het stenen vlot is dood. Hij is minder bekend als dichter, maar hij publiceerde ook drie dichtbundels.

Hij leek onsterfelijk. Hij was metaalarbeider, technisch tekenaar, ambtenaar, vertaler en journalist voordat hij zich, bijna zestig, aan de literatuur wijdde. Sindsdien publiceerde hij de ene roman na de andere, met een zeer kenmerkende stijl en altijd die ene prangende boodschap: vergeet niet dat je mens bent. Hij schiep de meest onmenselijke situaties, zoals een epidemie van blindheid in Stad der Blinden of de chaos van een samenleving waarin opeens niemand meer blijkt te kunnen sterven in Het verzuim van de dood, om aan te tonen dat er altijd iets van menselijkheid overblijft. Toch was hij geen optimist, hoogstens, zoals hij zichzelf eens beschreef een 'goed geïnformeerde optimist': 'Wie zich optimist noemt is ofwel dom, ofwel harteloos ofwel miljonair.'

Gisteren overleed José Saramago, 87 jaar oud. In oktober verscheen zijn laatste roman Kaïn, komend najaar verkrijgbaar in Nederlandse vertaling. Dat boek behandelt een ander sleutelthema in zijn oeuvre: zijn kruistocht tegen de katholieke kerk. Zijn diepe afkeer van elke vorm van religieuze halsstarrigheid maakte hem een omstreden figuur in zijn katholieke thuisland. Het Portugese parlement stemde in 1992 tegen de voordracht van zijn boek Het evangelie volgens Jezus Christus voor de Europese Literatuurprijs. Die censuur vond hij niet te verkroppen; hij verhuisde met zijn Spaanse vrouw Pilar del Rio naar het eiland Lanzarote. "Eerst hebben we God uitgevonden en vervolgens hebben we ons tot zijn slaaf gemaakt," schreef hij. In Kaïn wijst hij God aan als het brein achter Kaïns misdaad. "De Bijbel is een handboek voor slecht handelen, een catalogus van wreedheden en het slechtste wat de mens in zich heeft. Zonder de Bijbel was de mens waarschijnlijk beter af geweest." Enkele jaren na zijn ballingschap kwam er eerherstel. De Portugezen kenden hem in 1995 de Camõesprijs toe en in 1998 kreeg hij de Nobelprijs voor de literatuur. George Sluizer maakte een verfilming van Het stenen vlot en een paar jaar terug kwam er een Hollywoodverfilming van zijn magnum opus Stad der Blinden.

Saramago schreef in het begin van zijn schrijverschap ook gedichten, verzameld in Mogelijke Gedichten (1966), Het geluk, waarschijnlijk (1970) en Het jaar 1993 (1975).

Op het soms bewoonde eiland

Op het eiland soms bewoond door wat wij zijn, zijn er avonden,
nachten en ochtenden waarop we niet hoeven sterven.
Dan weten we alles wat er ooit geweest is en zal zijn.
De wereld lijkt eindelijk verklaard en er dringt
een grote kalmte bij ons binnen, en de woorden
zeggen slechts wat ze bedoelen.
We pakken een hoopje aarde en drukken het in onze handen.
Liefdevol.
Dit bevat de gehele draaglijke waarheid: de contouren, de wil, de grenzen.
We kunnen dan zeggen dat we vrij zijn, met de rust en de glimlach van wie zichzelf herkent
en rond de onvermoeibare aarde trok, omdat hij de ziel tot in haar botten had gebeten.
Traag bevrijden we de aarde waar wonderen bestaan
zoals het water, de steen en de wortel.
Ieder van ons is voor een tijdje het leven.
Dat is voor ons genoeg.